Kastel: Među najstarijim građevinama u Bosni i Hercegovini | Mixer portal

Kastel: Među najstarijim građevinama u Bosni i Hercegovini

Prvi počeci razvoja naselja na mjestu današnjeg Kastela potiču još iz paleolitskog doba na što upućuju nalazi kamenog oruđa i oružja. Položaj ovog naselja koje se dalje razvijalo kroz epohu neolita i brončanog doba karakterističan je za naselja badenske kulture jer se nalazi na izdignutim dijelovima riječne terase Vrbasa.

Novo poglavlje u prošlosti Banjalučke tvrđave započinje, rimskim osvajanjima ilirskih teritorija. Obzirom da je područje današnje Banja Luke bilo nemirno pri rimskim osvajanjima, a rimska vlast nesigurna, javila se potreba stacioniranja rimskih vojnih odreda u ovim krajevima. Za njihove potrebe podizani su vojni logori, (CASTRA-e), širom Ilirika (šire područje današnje Banja Luke), uz koje su se javljala i civilna naselja (municipium). Rimsko carstvo je svoju dominaciju i ekspanziju ka novoosvojenim teritorijama obezbjeđivalo izgradnjom puteva.

 

Za nepunih 7 godina od 14. do 20. godine nove ere namjesnik za ovo područje, Dolabela, izgradio je 550 milja putne mreže (više od 1000 km). Najduži od 5 putnih pravaca sagrađenih za njegovo vrijeme vodio je iz Salona (današnji Split) u novoosvojene krajeve na sjeveru, u Panoniju, do Servitiuma (današnja Gradiška). Na pomenutom antičkom putnom pravcu koji je prolazio kroz prostor današnje Banja Luke, formirala se putna stanica pod nazivom Castra sa vojnim i civilnim sadržajima.

Najveći broj istraživača koji su se bavili ispitivanjem ovog pravca Salona – Servitium smatra da je Castra ležala na mjestu današnje Banja Luke, te povezuje Castru sa današnjim Kastelom. Unutar tvrđave je pronađeno više primjeraka kasnoantičke bronze, keramike, i jedna kasnoantička bronzana fibula. Pored toga u centralnom prostoru tvrđave utvrđeni su ostaci kasnoantičkih objekata većih dimenzija, sa polukružnim apsidalnim istakom na južnoj strani.

Naselje se u kasnoantičkom periodu razraslo i obogatilo u vojnim, civilnim, sakralnim, privrednim i administrativnim sadržajima. Posebno su značajni nalazi u priobalnom pojasu tvrđave gdje su zidovi pravilno tesarski obrađeni i govore o zreloj arhitekturi jake fortifikacije značajnih razmjera.

Antičku kulturu na tlu današnje Banja Luke smijenila je rana srednjevjekovna civilizacija slovenskih plemena. Tragovi naselja koje prema pronađenoj keramici, pripada periodu od 8. do 12. vijeka, pokazuju da su Sloveni u to doba živjeli u malim otvorenim naseljima, a da su se u doba opasnosti zaklanjali na male utvrđene uzvisine, nazvane Gradine. Tadašnje naselje koje se nalazilo na mjestu današnjeg Kastela doživjelo je brojne promjena i razaranja u periodu od 5 do 12. vijeka usljed brojnih migracija stanovništva ali se kontinuitet njegovog razvoja nije prekidao.

Ipak prvi značajniji period razvoja naselja vezan je za period srednjeg vijeka. Ime Banja Luka prvi put se spominje 1494. u povelji ugarskog kralja Vladislava II Jagelovića, izdatoj u Budimu. U tom trenutku, tvrđava Banja Luka se nalazila u sastavu Ugarske Jajačke banovine, ugarske tvorevine nastale odmah po padu srednjovjekovne bosanske kraljevine pod Turke 1463. godine. Kako se u povelji o tvrđavi Banjoj Luci pominje samo jedan kastelan to se zaključuje da je ona 1494. godine bila manje utvrđenje od Zvečaja, ili Bočca u kojima se imenuju po dva vojna zapovjednika.

U povelji iz 1525. godine precizno se navodi da je Banja Luka zapravo ime tvrđave koja se zvala CASTELL NOSTRO BAGNA LUCA. Iz sadržaja navedene povelje, moglo bi se čak zaključiti da je tvrđava Banja Luka bila izgrađena na mjestu nekog starijeg i manjeg utvrđenja poslije 1463. godine, kao dio granice na Vrbasu u sistemu odbrane ugarskog kraljevstva od Turske.

Postoji podatak da je gradsko sajmište – pijaca – 1776. godine preseljena iz Gornjeg šehera u Donju Banja Luku, ali je prostor ispod Kastela zbog širine i oblika, i prije ovog datuma mogao služiti kao pazarište. Današnja gradska tržnica zapravo je logičan ostatak tradicije još iz ovog vremena.

Obnova, proširenje i ojačavanje tvrđave bili su podstaknuti učestalošću austro-turskih ratova krajem 17. i u prvim decenijama 18. vijeka. Inženjeri-graditelji tada su je proširili, po uzoru na ravničarske tvrđave (tkz. Vaubanov sistem) preko Save, te njena silueta dobila današnju formu izduženog trapeza omeđenog bedemima, bastionima sa kulama i podzemnim prolazima, dok je vodenim šancem okružena sa zapadne strane.

Sve do 1826. u sklopu tvrđave nije ništa obnavljano, ali te godine je u tvrđavi izgrađeno jedno od banjalučkih javnih kupatila, hamama, takozvano Vojno kupatilo. Jedini objekat vojne namjene znatnijih dimenzija iz tog perioda podignut je uz jugozapadne bedeme tvrđave oko 1865. godine. Objekat, kasnije nazvan kasarna za artiljerce, podignut je na zapadnoj strani na samoj obali Vrbasa, na podignutoj terasi sa podzidom od sedre (odmah do današnjeg mosta Patre). Pravougaoni prozori u austrougarskom periodu su obradom od opeke dobili polukružni oblik. Prema ostacima drvenih greda na fasadama može se pretpostaviti da je zgrada imala neku vrstu drvenih verandi, ili šetnica, osmatračnica.

Austrougarska uprava nije bila pretjerano zainteresovana za modernizaciju stare tvrđave i njenu upotrebu u vlastite vojne svrhe. Jedan od rijetkih objekata većeg gabarita koje su nove vlasti sagradile u prvim godinama okupacije je tzv. Kamena zgrada, u sjeveroistočnom dijelu tvrđave. Tu se danas nalazi smješten Zavod za zaštitu spomenika kulture RS.

Komunikacija koja je povezivala staru Čaršiju sa drugom obalom Vrbasa je u prvim godinama austrougarske vlasti prolazila kroz Kastel, vodeći kroz obje kule i izlazeći na most. Bila je to jedna od najvažnijih transferzala i najprometnijih veza između sadržaja na lijevoj i desnoj obali Vrbasa. Od završetka II svjetskog rata do šeste decenije 20. vijeka, preciznije od 1959. godine, kada je JNA napustila tvrđavu, Kastel je i dalje služio za vojne svrhe, ali sa gubitkom njegovog odbrambenog značaja rasla je nebriga prema tvrđavi kao i njena zapuštenost.

U posljednje četiri decenije kule, dvorišta, bedemi, zgrade i podgrađe Kastela su korišteni u raznovrsne svrhe. Tu su bili smješteni Muzej NOR-a, ljetna pozornica, ugostiteljski sadržaji, park palih boraca, dječije igralište, a u susjednom podgrađu je i dalje bujala pijaca, sa regulisanim, ali i nekontrolisanim prodajnim i skladišnim punktovima.

Sveobuhvatnih zahvata u smislu njegove revitalizacije, osim na nivou projekta (iz 1974, 1975, 1980, 1988. godine), zapravo nije ni bilo. U nekoliko navrata, počev od 1972. godine, unutar tvrđave i na prostoru rubne zone su vršena arheološka istraživanja, čiji završetak predstoji uporedo sa sanacijom i konzervacijom ovog spomenika kulture naslijeđa prve kategorije.

www.znanje.org

Shortlink: